تعریف امر به معروف و نهی از منکر

منظور از امر یعنی طلب و خواستن چیزی خواه با اظهار قلبی همراه باشد یا با زبان و گفتار یا با عمل و رفتار.

امر به معروف، به معناى فرمان دادن به هر كارى است كه عقل و شرع آن كار را خوب بداند

و نهى از منكر، به معناى بازداشتن و نهى كردن از هر كارى است كه عقل يا شرع آن كار را بد بداند؛

به هر اقدام و کوششى که به منظور اثر گذاردن در ديگرى انجام می شود، به گونه ای که او را به کار واجب واداشته يا از حرام بازدارد، امر به معروف و نهى از منکر گفته می شود

چرایی امر به معروف و نهی از منکر

امر به معروف و نهی از منکر، ریشه در فطرت، قرآن، سنت نبوی و عقل و

اندیشه بشری دارد. در مکتب اسلام سالم سازی محیط از طریق امر به معروف

)امر و فراهم آوردن تسهیلات برای رفتارهای تکاملی( و نهی از منکر )نهی و

کنترل رفتارهای سقوط دهنده( به عنوان یک امر واجب و عبادتی در ردیف

نماز و روزه و سایر عبادات مطرح گردیده و آن را به عنوان روش پیامبران و افراد

صالح معرفی کرده اند.

در قرآن کریم آمده است: «خداوند وضع هیچ قومی را تا خود آنان تغییری در

وضع خود بوجود نیاورند تغییر نمی دهد. 2»

همچنین انسا نهایی که در سالم

سازی محیط از طریق امر به معروف و نهی از منکر مشارکت نمی جویند مورد

توبیخ خداوند قرار گرفته اند. 3

در آیاتی نیز حرکت در مسیر سالم سازی محیط

را از ویژگی انسان های رشد یافته می داند و می فرماید: «چرا در قرون قبل از شما

جز گروه اندکی را که نجات داده بودیم، مردمی با عقل و ایمان وجود نداشتند

که خلق را از فساد و اعمال زشت بر روی زمین نهی نمایند. 4»

نقش هر فرد در تعیین سرنوشت جامعه و تعهدی که باید در پذیرش

مسئولیت های اجتماعی داشته باشد ایجاب می کند که او ناظر و مراقب

همه اموری باشد که پیرامون وی اتفاق می افتد و نسبت به منکرات بی تفاوت

نباشد. نام این نظارت و کنترل مردمی در اسلام به عنوان امر به معروف و نهی از

منکر مطرح شده که از فروع دین و واجبات عبادی و از مهم ترین مبانی سیاسی

دین اسلام به شمار می رود.

قیام امام حسین علیه السلام  که سرچشمه مبارزات علیه

ظلم می باشد، با این هدف صورت گرفته و به این ترتیب امر به معروف و نهی

از منکر عملی است که دیگران را به سوی اطاعت اوامر الهی و ترک معصیت

فرا می خواند.

امام باقر علیه السلام می فرماید:

امر به معروف و نهی از منکر راه انبیای الهی و شیوه صالحان و واجب و وظیفه ای

است که به برکت آن سایر واجبات برپا، راه ها امن، کسب و تجارت حلال، ظلم

و تجاوز دفع، زمین آباد، از دشمنان انتقام گرفته می شود و همه کارها سامان

می پذیرد.

(.محمد بن حسن حر عاملی، وسائل الشیعه، ج 16 ، ص 119 .)

امام خمینی رحمت الله علیه می فرماید:

 همان طوری که هر فردی موظف است خودش

را اصلاح کند، موظف است دیگران را هم اصلاح کند.

 اصل امر به معروف و

نهی از منکر برای همین است که جامعه را اصلاح کند.

امر به معروف و نهی

از منکر از اموری است که بر همه واجب است. همان طور که خودمان را حفظ

می کنیم و خارج می کنیم از ظلمت به نور، مکلّف هستیم دیگران را هم همین

طور دعوت کنیم.

- صحیفه نور، ج 7، ص 285 .

- همان، ج 11 ، ص 84 .

بنابر این امر به معروف و نهي از منكر از اركان اساسي اسلام و ضامن برپا

داشتن همه فرايض اسلامي است

این واجب بايد در جامعه احيا شود و هر

فردي از آحاد مردم، خود را در گسترش نیكي و برچيده شدن زشتي و فساد،

مسئول احساس كند.

در اجراى این فريضه، بين زن و مرد تفاوتى نيست و هر

دو گروه، در اين راستا وظيفه و مسئوليت دارند، زیرا ما هنوز تا رسیدن به يك

جامعه كاملاً اسلامي كه نیك بختي دنيا و آخرت مردم را به طور كامل تأمين كند

و تباهي و ظلم و انحطاط را ريشه كن سازد، فاصله بسیاري داريم و اين فاصله

بايد با همت مردم و تلاش مسئولان پیموده شود.

اهمّیت امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن

قرآن کریم به بیان های مختلف به اهمیت این دو فریضه الهی اشاره نموده

تا جایی که اوّلین آمر به معروف را خود ذات مقدّس پروردگار معرفی می کند و

می فرماید :

انَّ اللهَ یَأمُرُ بالعَدلِ وَ الاِحسانِ وَ ایتآئِ ذِی القُربی وَ یَنهی عَنِ الفَحشآءِ وَ

وَ المُنکَرِ وَ البَغی يَعِظُکُمْ لَعَلکُمْ تَذَکَّرُونَ

نحل، آیه 90

به راستی خدا به عدالت و احسان و بخشش به خویشاوندان فرمان می دهد و از فحشا و منکر و ستمگری نهی می کند. شما را اندرز می دهد تا متذکّر این حقیقت[ شوید ]که فرمان های الهی، ضامن سعادت دنیا و آخرت شماست.

یعنی خدا آمر به معروف و ناهی از منکر است؛

و نیز وجود مقدّس پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم را از برترین آمران به

معروف و ناهیان از منکر می داند :

پیامبری که آنان را به کارهای شایسته فرمان می دهد و از اعمال زشت باز می دارد؛

اعراف، آیه 157

و در جای دیگر تمام مؤمنین و مؤمنات در هر نقطه ای از جهان اسلام را آمران به معروف می داند:

مردان و زنان با ایمان دوست

و یار یکدیگرند؛ همواره به کارهای نیک و شایسته فرمان می دهند و از کارهای

زشت و ناپسند باز می دارند و نماز را برپا می کنند و زکات می پردازند و از خدا و

پیامبرش اطاعت می نمایند؛ یقیناً خدا آنان را مورد رحمت قرار می دهد؛ زیرا

خدا توانای شکست ناپذیر و حکیم است.

توبه، آیه 71 .

آیات صریح قرآن برای فریضه امر به معروف و نهی از منکر 

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ( آل عمران آیه 104 )

و باید برخی از شما مسلمانان، خلق را به خیر و صلاح دعوت کنند و امر به نیکوکاری و نهی از بدکاری کنند، و اینها (که واسطه هدایت خلق هستند) رستگار خواهند بود.

يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ( لقمان آیه 17 )

ای فرزند عزیزم، نماز را به پا دار و امر به معروف و نهی از منکر کن و (بر این کار از مردم نادان) هر آزار بینی صبر پیش گیر، که این نشانه‌ای از عزم ثابت (مردم بلند همّت) در امور عالم است.

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ ( آل عمران آیه 110 )

شما (مسلمانان حقیقی) نیکوترین امتی هستید که پدیدار گشته‌اید (برای اصلاح بشر، که مردم را) به نیکوکاری امر می‌کنید و از بدکاری باز می‌دارید و ایمان به خدا دارید. و اگر اهل کتاب همه ایمان می‌آوردند بر آنان چیزی بهتر از آن نبود، لیکن برخی از آنان با ایمان و بیشترشان فاسق و بدکارند.

اهمّیت امر به معروف و نهی از منکر
 در بیان معصومین علیهم السلام

امتم همواره در خیر و نیکی خواهند بود، مادامی که امر به معروف و نهی

از منکر و تعاون بر نیکی کنند؛ ولی اگر چنین نکنند، برکات از آ نها گرفته،

بعضی از آن ها بر بعضی دیگر مسلط می شوند؛ در حالی که نه در زمین و نه در

آسمان یار و یاوری ندارند.

( نهج الفصاحه، حدیث 2218 )

امام علی علیه السلام در اهمیت این موضوع می فرماید: «تمام اعمال نیک و حتی

جهاد در راه خدا، در برابر امر به معروف و نهی از منکر، همچون قطره ای در

مقابل دریایی پهناور است.

(  نهج البلاغه، حکمت 374 )

اهمّیت امر به معروف و نهی از منکر از نظر عقل

 علاوه بر راهنمایی های دین، عقل نیز به عظمت و اهمیت این دو فریضه

اعتراف دارد و آن را تأیید می کند. از دیدگاه عقل، امر به معروف و نهی از منکر

به عنوان یک نیاز ضروری برای جامعه امروزی و عامل رشد و پیشرفت فردای

آن به شمار می رود،

از این رو، هما نگونه که در بدن یک

موجود زنده، در هنگام آفرینش، نظمی برای رشد و تداوم حیات او قرار داده

شده و نیز عواملی برای مقابله با میکرو بها و ویروس ها و هرآنچه که ممکن

است حیاتش را تهدید کند معین گردیده، درون یک نظام کامل اجتماعی نیز

 باید نظاماتی وجود داشته باشد که آن را از فساد، تباهی و هرگونه آسیبی حفظ

کند و رشد و شکوفایی جامعه و سیر تکاملی آن را تضمین نماید.

یکی از نظامات مهمی که در درون نظام اجتماعی اسام  به عنوان یک

نظام کامل و پیشرو  برای تأمین این دو غرض در نظر گرفته شده، امر به معروف

و نهی از منکر است که با اقامه آن حیات متعالی فرد و جامعه تأمین می گردد.

از سوی دیگر نزدیک کردن جامعه انسانی به سوی هدف آفرینش یعنی

کمال و سعادت، از وظایف هر خردمندی است و حُسن ذاتی دارد و از همین

رو امر به معروف و نهی از منکر علاوه بر وجوب شرعی، وجوب عقلی نیز دارد.

امام خامنه ای در پیام به نخستین اجلاس پژوهشی امر به معروف و نهی از

منکر در این باره می فرماید: اگر کسی به ندای خرد انسانی گوش بسپرد باز هم

بی شک این عمل سازنده را فریضه و تکلیف خواهد شمرد. به نیکی خواندن

و از بدی برحذر داشتن را کدام خرد سالم ستایش نمی کند و کدام انسان

خیرخواه و حساس از آن روی می گرداند؟

امر به معروف و نهی از منکر وظیفه چه کسانی است؟

امر به معروف و نهی از منکر، از وظایف عموم مردم، مسئولان و دولتمردان و

نیز از وظائف گروه های خاص می باشد.

در جامعه اسامى باید گروهى بازرس و ناظر که مورد تأیید هستند بر

رفتارهاى اجتماعى مردم نظارت کنند که این گروه باید اسام شناس، مردم

شناس و شیوه شناس باشند. از این رو این دو واجب الهی در نظام اجتماعی

اسلام، در سه سطح مورد توجه است:

سطح اول - عموم مردم :

قرآن کریم در آیه 110 سوره آل عمران

وظیفه امر به معروف و نهی از منکر را در سطح

امت و عموم جامعه معرفی می کند و همه امت را به صفت امر به معروف و

نهی از منکر می ستاید. پس عموم افراد امت اسلامی و تک تک مردم نسبت به

اجرای این دو فریضه مسئولیت دارند.

سطح دوم - نخبگان:

آ ل عمران، آیه 104

این آیه شریفه با راهنمایی روایات، این وظیفه را برای افراد خاص و نخبگان،

معیّن فرموده است.

مقام معظم رهبری خطاب به علما و روحانیون می فرماید:

باید خطر را بشناسیم، باید نقاطی را که خطر از آن نقاط جامعه اسلامی را

تهدید می کند درست بشناسیم. آن عبرت های قضایای صدر اسلام را برای

مردم و خودمان باز کنیم. مهمترین وظیفه ای که در صراط امر به معروف و نهی

از منکر وجود دارد این است که نیروهای مؤمن و آمر به معروف و ناهی از منکر

و آ نهایی که در نظام اسامی انگیزه دارند باید در صحنه باشند، همه جا

باید حضور داشته باشند، حزب الهی بودن یعنی آماده کار بودن برای انجام

تکالیف الهی، این یک ارزش است، یک ارزش انقلابی است. البته روشن است این بدان معنا نیست که عموم مردم نسبت به این وظیفه

مهم مسئولیتی ندارند بلکه مراد این است که وظیفه نخبگان در سطحی بالاتر

و وظیفه ای سنگین تر خواهد بود

سطح سوم – دولتمردان ( مسئولان حکومتی ) 

خداوند متعال در آیه 41 سوره حج می فرماید :

همانان که اگر آنان را در زمین قدرت و تمکّن دهیم، نماز را برپا می دارند و  زکات می پردازند و مردم را به کارهای پسندیده وا می دارند و از کارهای زشت بازمی دارند؛ و عاقبت همه کارها فقط در اختیار خداست.

مقام معظم رهبری ذیل این آیه می فرماید:

«خداوند متعال چهار شاخص را در این آیه شریفه برای آن مؤمنانی که قدرت در اختیار آ نها قرار می گیرد و از زیر سلطه قدرتمندان جائر خارج می شوند، معیّن کرده است. از این چهار شرط، یکی نماز است، یکی زکات است، یکی امر به معروف است و دیگری نهی از منکر. هر کدام این چهار خصوصیّت و چهار شاخص، یک جنبه فردی و شخصی دارند،

لکن در کنار آن، یک جنبه اجتماعی و تأثیر در نظام سازی اجتماعی (هم) دارند و به نحوی ترجمان ساخت و هندسه نظام اسلامی است»

ایشان نیز می فرماید: رهبران، مصلحان و خواصِ طرفدار حق باید بیش از دیگران از منکرات فاصله گرفته و نسبت به معرو ف ها اهتمام داشته باشند و با جهت گیری و رفتار خود طبقات دیگر را به معرو فها دعوت و از منکرها بازدارند.  همچنین مسئولان و خواص باید در گفتار و عمل، حامی آمران به معروف و ناهیان از منکر باشند و زمینه و فرصت را برای اقامه این دو فریضه  بزرگ مهیا و آماده کنند.