مراتب و مراحل امر به معروف و نهی از منکر

مسأله مهمّ دیگری که باید به آن توجه داشت، مراتب امر به معروف و نهی

از منکر است، زیرا غرض از امر به معروف و نهی از منکر انجام واجبات و

ترک محرمات است، و این غرض را به سه شکل کلی می توان محقّق کرد که

هریک، مرتبه ای از مراتب امر به معروف و نهی از منکر به شمار می رود و هرکدام

از این مراتب کلی، خود می تواند مشتمل بر مراحلی باشد. مراتب و مراحل امر

به معروف و نهی از منکر به ترتیب از مرحله ساده و ابتدایی تا مراتب شدید

ادامه می یابد و در هر مرحل های که غرض و نتیجه حاصل گردد جایی برای

مرحله بعدی باقی نخواهد ماند.

1. مرتبه اظهار قلبی

اوّلین مرتبه از مراتب امر به معروف و نهی از منکر از طریق رفتار است. منظور

از مرحله اظهار قلبی این است که ما نسبت به کارهای زشت یا شایسته، از

نظر حالت درونی و احساس قلبی، بی تفاوت نباشیم. مثلاً از کارهای خوبی

همچون عبادت، ایثار، عدل، تقوا، صداقت، نوع دوستی، تواضع خوشحال

شویم و این صفات و دارندگان آن ها را دوست بداریم و برعکس از اموری مانند :

گناه، دروغ، تقلب، نیرنگ، مردم آزاری، بی نمازی، بد حجابی، بی تفاوتی،

حسد، بخل و بی ادبی ناراحت شویم و دارندگان این ویژگی ها را دوست

نداشته باشیم.

امام خامنه ای می فرماید: منظور از امر و نهی قلبی، اظهار رضایت یا کرامت

قلبی است؛ یعنی مکلّف باید رضایت قلبی خود را نسبت به معروف و تنفّر و

انزجار درونی خود را نسبت به منکر آشکار سازد و از این راه فردی که معروفی را

ترک می کند یا منکری را بجا می آورد را به انجام معروف و ترک منکر وادار سازد.

این نشانه سلامت قلب است. اگر مسلمانی متوجه عمل خلاف دیگری

شد باید نسبت به او به گونه ای رفتار کند که دست از عمل خود بردارد، مثلاً با

روی برگرداندن یا درهم کشیدن چهره، رویگردانی خود را به او برساند تا به راه

درست بازگردد؛ زیرا چه بسا افرادی به همین اندازه که تحت فشار روحی قرار

گیرند و ببینند مردم به آ نها روی خوش نشان نمی دهند متنبّه شوند و به راه

صواب بازگردند؛ یعنی آمر یا ناهی کاری کند که ناراحتی قلبی خود را از انجام

منکر یا ترک معروف آشکار کند تا بلکه آن شخص به خود آید و از خطای خود

صرف نظر کند.

2. مرتبه امر و نهی گفتاری (لسانی)

مرتبه دوم از مراتب امر به معروف و نهی از منکر، تذکر زبانی است؛ یعنی با

زبان و گفتار، طرفدار و تبلیغ کننده خوبی ها و خوبان باشیم و نسبت به بدی ها

و گناهکاران و تخلفات و منکرات، اعتراض کنیم. گفتن مؤثر است و اساس

دعوت پیامبر اسلام صلی الله علیه آله و سلم  هم بر تبلیغ استوار بود.

در این مرحله اگر همه احساس مسئولیت کنند و افراد جامعه با تذکر هایشان

عرصه را بر خلافکاران تنگ کنند، قطعاً در جلوگیری از فساد و گناه، اثر خوبی

خواهد داشت. این مرحله از نهی از منکر نه خرج دارد و نه مشکلات قضایی.

تنها گفتن و رد شدن.

به فرموده مقام معظم رهبری: «خدای متعال در زبان این

اثر را قرار داده است. در امر و نهی این اثر را قرار داده است. ما چرا این حکمت

الهی را درک نمی کنیم و حاضر نیستیم از این ابزار الهی استفاده کنیم » و این

برای کسی است که مرتبه اول در او تأثیر نمی کند.

بعضی

خیال می کنند تا منکری دیده شد باید با مُشت به سراغش بروند؛ نه ما سلاحی

داریم که از مشت کارگرتر است آن چیست؟! سلاح زبان، زبان از مشت خیلی

کارگرتر و نافذتر و مؤّثرتر است. تذکر زبانی نیز مراحلی دارد، گاهی با نصیحت

و گاهی هم با تندی. البته گاهی ممکن است تذکر زبانی در بعضی افراد و یا

مواردی مفیدتر باشد که در این صورت، روشن است که بر مرتبه قبل مقدّم بوده

و بر آن برتری دارد.

البته باید توجه داشت که این مرحله نیز مراحلی دارد، همچنان که امام

خامنه ای می فرماید: امر و نهی لسانی درجاتی دارد که تا با پایین ترین درجه

و آرام ترین لحن می توان به مقصود رسید نباید اقدام به درجۀ بالاتر کرد. این

درجات بر حسب شدت و ضعف و برحسب انواعی که دارند بسیارند، برخی از

آ نها عبارتند از : شادکردن، تذکّر دادن، موعظه کردن، پند و اندرز دادن، مصالح

و مفاسد و سود و زیان ها را بر شمردن، بحث و مناظره کردن، استدلالی سخن

گفتن، با غلظت و درشتی حرف زدن، با تهدید صحبت کردن.

اگر شخصی خودش مبتلا به گناهی باشد، آیا می تواند در آن مورد، دیگری را نهی از منکر کند؟

نه تنها می تواند، بلکه بعضی از موارد باید حتماً امر به معروف و نهی از منکر کنید ولو خودتان عامل نباشید.

آیا فراگیری یک گناه مثل بدحجابی یا ... ، امر به معروف را در آن مورد ساقط می کند؟

نه تنها باعث نمی شود که تکلیف ساقط شود، بلکه تکلیف سنگین تر هم می شود، چون اگر گناه فردی بود و یک نفر انجام می داد، این آثار سوئی روی جامعه و افراد جامعه نداشت، اما اگر فراگیر شد، اینجا تکلیف سنگین تر می شود. بنابراین فراگیری و عادی شدن گناه در جامعه مجوزی برای ترک امر به معروف و نهی از منکر نیست، ولی گاهی وقت ها به خاطر این شیوع، اثر نمی کند اینجا باید شیوه های دیگری در پیش گرفت.

اگر در شرایطی امر به معروف زبانی جواب ندهد و برخی از نیروهای انتظامی هم کوتاهی کنند تکلیف چیست؟

وقتی که رهبر معظم انقلاب فرموده اند وظیفه عمومی فقط تذکر زبانی است، شما تا حد تذکر زبانی اگر می بینید مؤثر است و شرایط موجود است اقدام کنید؛ بالاتر از آن شما وظیفه ای ندارید.

3. مرتبه استفاده از قدرت (یدی)

مرتبه سوم از مراتب امر به معروف و نهی از منکر، مرتبه اعمال قدرت است.

امام خمینی می فرماید: اگر معلوم شد، که طرف، آدم سمجی است و از مرحله

اوّل و دوم نمی شود نتیجه گرفت. بایستی از مرحله سوم شروع کرد و با اعمال

قدرت وارد شد، منتهی این مرتبه سوم به عهده حکومت اسلامی است.

امام خامنه ای می فرماید: امر به معروف یک مرحله گفتن و یک مرحله

عمل دارد، مرحله عمل یعنی اقدام با دست و بازو. این مرحله امروز به عهده

حکومت است.

استاد شهید مطهری در رابطه با اقدام عملی می فرماید: «گاهی طرف در

حالی است که نه اعراض و هجران ما تأثیری بر او می گذارد، و نه می توانیم با

منطق و بیان و تشریح مطلب او را از منکر باز داریم، بلکه باید وارد عمل شویم.

وارد عمل شدن مختلف است. معنای وارد عمل شدن تنها زور گفتن نیست.

کتک زدن و مجروح کردن نیست. البته نمی گویم در هیچ جا تنبیه عملی نشود

بلکه مواردی هم هست که جای تنبیه عملی است. اسلام دینی است که

طرفدار «حدّ » است، طرفدار «تعزیر » است، یعنی دینی است که معتقد است

مراحل و مراتبی می رسد که مجرم را جز تنبیه عملی چیز دیگری بیدار نمی کند

و از کار زشت باز نمی دارد، امّا انسان نباید اشتباه کند و خیال کند که همه

موارد سخت گیری و خشونت است.

_ اگر در نهی از منکر از مقدار لازم تعدی کند و این تعدی منجر به آن شود که ضرری بر گناهکار برسد، ناهی از منکر ضامن است و در تعدی خود مرتکب حرام شده است.

البته سخن از این مرتبه سوم و این که تحت چه شرایطی و با چه اجازه ای نوبت به این مرحله می رسد نیاز به بحث بیشتری دارد، ولی قدر مسلم این است که این مرتبه باید با اجازه حاکم شرع و محاکم قضایی باشد و به تنهایی نمی توان وارد این مرتبه شد.