امر به معروف و انجام یک تکلیف

انجام همه واجبات دینی و از جمله امر به معروف و نهی از منکر باید با

نیت انجام تکلیف شرعی باشد، چرا که این تکلیف از جانب خداوند برعهده

انسان مسلمان نهاده شده است.

امام خمینی رحمت الله علیه می فرماید: شما خیال نکنید که اگر یک وقت ما نرسیدیم

به مقصد، گفته بشود که خوب چه شد؟

خوب تکلیف ماست.

ما حالا نماز داریم می خوانیم، یک کسی بگوید خوب شما بیست یا سی سال

نماز خواندید چه شد؟! خوب من بیست سال، اطاعت خدا کردم.

رسیدیم به مقصد الحمدالله؛ نرسیدیم به مقصد تکلیفمان را ادا کردیم.

همان طوری که سید الشهداء سلام الله علیه بر اساس تکلیف شرعی

می خواست عمل بکند، غلبه بکند، تکلیف شرعی اش را عمل کرد، مغلوب

هم بشود تکلیف شرعی اش را عمل کرده. قضیۀ تکلیف است.

اولاً که شکست نمی خوریم؛ خدا با ماست؛ و ثانیاً بر فرض این که شکست

صوری بخوریم شکست معنوی نمی خوریم و پیروزی معنوی با اسلام است،

با مسلمین است. شما قدرتمند باشید و در مقابل همۀ مشکلات قیام کنید و

وحدت خودتان را حفظ کنید، توجه به خدا را حفظ کنید.

امام خامنه ای می فرماید: موضوع امر به معروف و نهی از منکر که موضوع

جدیدی نیست، این تکلیف همیشگی مسلمانان است. جامعه اسلامی با

انجام این تکلیف زنده می ماند. قوام حکومت اسلامی با امر به معروف و نهی

از منکر است.

نیت در امر به معروف و نهى از منكر

امام صادق علیه السلام می فرماید: کسی که

خاطرات ( عقده ها) شخصی خود را از دل نزداید و از خطرات نفسانی و شهوی

خویش فارغ نشود (افکار شیطانی را از خود نراند) و در پناه خداوند بزرگ نرود،

شایسته نیست مردم را امر به معروف و نهی از منکر نماید.

(محسن کاشانی، محجه البیضاء، ج 4، ص 10 )

اين است كه بايد دقت كنيم در موارد امر به معروف و نهى از منكر نيتمان

را خالص كنيم و برخوردمان با اشخاصى كه مرتكب گناه می شوند برخورد

طبيب و پرستار دلسوز با مريض باشد و بکوشیم كه او معالجه شود نه اينك‌‌ه

بخواهيم از او انتقام بگيريم.

رابطه امر به معروف و نهی از منکر با سایر واجبات

این دو واجب الهی هم ردیف و در کنار سایر واجبات نیست، بلکه نسبت

به آ نها از نوعی برتری برخورداراست. از روایاتی که در این باره نقل شده به

خوبی نسبت این دو فریضه با سایر واجبات را می توان دریافت. امام علی علیه السلام در نهج البلاغه می فرماید: تمام کارهای نیک، حتی جهاد در راه خدا، در

مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر به منزله «َنفثَه » (آب دهان بسیار اندکی)است نسبت به دریای مواج، ژرف، عمیق و پر آب (نهج البلاغه، حکمت 366 . )

امامعلیه السلام  فضیلت همه اعمال نیک را با

فضیلت امر به معروف و نهی از منکر مقایسه فرموده و در تعبیر و تشبیه عجیبی

می فرماید: اگر تمام اعمال نیکو و خوب، حتی جهاد فی سبیل الله که جانبازی

در راه خدا و آماده شدن برای شهادت در راه خدا، در یک طرف قرار گیرد و با امر

به معروف و نهی از منکر سنجیده شود، قابل مقایسه نمی باشد و با هیچ یک از واجبات دیگر برابری نمی کند.

عکس العمل منافقان نسبت به این دو واجب

قرآن کریم همان گونه که امر به معروف و نهی از منکر را از ویژگی های مؤمنان

برشمرده، از نشانه های منافقین این گونه خبر داده است:

مردان و زنان منافق همانند یکدیگرند، به کار بد فرمان می دهند و از کار

نیک باز می دارند و از انفاق در راه خدا امساک می ورزند، خدا را فراموش کردند

و خدا هم آنان را ]از لطف و رحمت خود[ محروم کرد؛ یقیناً منافقانند که

فاسق اند. (توبه، آیه 67 )

متأسفانه گاه دیده می شود افرادی از روی نا آگاهی نسبت به آمران به

معروف و ناهیان از منکر نگاه تمسخرآمیز دارند و چه بسا در مواقعی مانع ایجاد

کرده و گاه ایجاد مزاحمت می کنند.

اقسام معروف

1- روشن است در صورتی که معروفی ضروری و غیر قابل اغماض

باشد، التزام به آن لازم و واجب خواهد بود و چنین معروفی اگر احیاناً ترک شود،

بر همگان واجب است بر احیای آن اقدام کنند.

2- قسم دیگر از معروف آن امور نیکی است که با التزام و پایبندی به آن،

کمالات بالاتری برای انسان و جامعه انسانی حاصل می شود ( که مستحبات

نام دارند) و شایسته است انسان نسبت به آن ها اهتمام داشته باشد (یعنی

معروفی است که امر به آن هم مستحب است)،

منکر و اقسام آن

1- بعضی از منکرات، ضربه جبران ناپذیری به انسان و جامعه می زنند

و انسان را از رسیدن به کمترین کمال محروم می کنند. چنین منکرهایی حرام

هستند و نهی از انجام آن ها بر همگان واجب می باشد.

2- برخی دیگر از منکرها در این حد نیستند، این ها مکروه نامیده می شوند

و نهی از انجام آ نها نیز مستحب می باشد نه واجب.

ناگفته نماند که بیشترین سهم در تعیین معروف و منکر، به عهده دین و

شرع اسلام است، زیرا گرچه فطرت و عقل انسان به تنهایی بسیاری از زشتی ها

را می تواند درک کند، همانطور که بسیاری از خوبی ها را می تواند بفهمد، ولی

بیان جامع و دقیق خوبی ها و زشتی ها جز از راه دین و بیان الهی امکان ندارد.

بهترین راه اقامه امر به معروف و نهی از منکر آن است

که واجبات و ارزشها بین مردم معروف و پسندیده شوند و محرّمات و ضد

ارزشها بین مردم زشت و مورد نفرت دانسته شوند.

مصادیقی از معرو ف ها

الف) معروف های اعتقادی؛

خداباوری، دین باوری، رسالت و ولایت پذیری، عدالت باوری،

معاد باوری، وحی پذیری، باور به ضرورت ایجاد حکومت اسامی، باور به

وحدت حاکمیت دینی و سیاسی و ... .

ب) معروف های عبادی؛

بندگی خدا، تبیین و ترویج واجبات الهی بویژه اصول و فروع دین، انس با

اهل بیت علیهم السلام، انس با قرآن، ياد قیامت و ... .

ج) معروف های اخلاقی؛

حوزه فردی؛

خوش اخلاقی، تواضع و فروتنی، صبر و بردباری، فرو بردن خشم، راستی در

گفتار، امانت داری، وفای به عهد، عفو و بخشش و ... .

حوزه خانوادگی؛

سلامت محیط خانوادگی، ازدواج، تحکیم خانواده، رعایت حقوق و درک

متقابل، صله رحم، تکثیر نسل، تربیت صحیح فرزندان، نیکی به پدر و مادر

و ... .

حوزه فرهنگی اجتماعی؛

حفظ عزّت و آبروی ملّت ایران، استقلال و اعتلای فرهنگ، سلامت

محیط اخلاقی، همگانی کردن اخلاق اسلامی، تولید هنر ایرانی و اسلامی،

عدالت محوری، مسئولیت پذیری، حفظ کرامت انسانی، مشارکت عمومی،

خیرخواهی، احترام به قانون، سبقت در کار خیر، نقد و نقد پذیری، ترویج

وقف، رعایت حقوق دیگران و ... .

د) معروف های اقتصادی؛

عدالت اقتصادی، استقلال اقتصادی، خود باوری، کارآفرینی، کسب

حلال، قناعت، انفاق، قرض الحسنه، صدقه، تولید با کیفیت، صرفه جویی،

مشارکت در عمران و آبادانی و ... .

هـ ) معروف های سیاسی؛

استقرار کامل نظام اسلامی، حفظ نظام اسلامی، مجاهدت برای اقتدار

ایران و امّت اسلامی، آزاداندیشی اسلامی، استقلال طلبی، ترویج ارزش های

انقلاب اسلامی، تلاش برای وحدت اسلامی، ولایت مداری، بصیرت افزایی،

مبارزه با استکبار، ثبات قدم سیاسی، قدرت تحلیل سیاسی، حضور

در صحنه های انقلاب، بیداری اسلامی، دشمن شناسی، نفوذ ناپذیری،

دشمن ستیزی، فتنه گریزی، دفاع از مظلوم، عمل انقلابی و پیش روندگی و

پیش برندگی و ... .

و) معروف های قضایی و نظامی؛

استقرار عدالت قضائی، دفاع از مظلوم، آمادگی دفاعی، فراگیری فنون

نظامی، جهاد در راه خدا، حفاظت از مرز ها، رعایت سلسله مراتب، اطاعت

از فرماندهی، انجام خدمت وظیفه، تکلیف محوری، وظیفه شناسی، امین و

حافظ اسرار و ... .

ز) معروف های اداری؛

عدالت سازمانی، نظم و انضباط، مدیریت کارآمد و جهادی، تکریم ارباب

رجوع، حفظ بیت المال، وجدان کاری، ارتقای کارایی و اثربخشی، خلاقیت و

نوآوری، سخت کوشی، انتقال تجارب، نظارت و بازرسی و ... .

ح) معروف های جسمانی؛

توجه به سلامت جسمانی، تناسب اندام، آمادگی جسمانی، ارتقای قدرت

و توانایی، ورزش، تغذیه سالم، تعدیل غرایز، تفریحات سالم، استراحت

مناسب و ... .

ط) معروف های علمی؛

تعلیم و تعلم، تلاش علمی، گسترش علم و فنّاوری، ارتباط با علما و

دانشمندان، سیر و سیاحت، اظهار نظر در حد صلاحیت علمی، تفکر و

خرد ورزی، مطالبه دلیل و برهان، سؤال و پرسش گری، نظریه پردازی، پژوهش

مصادیقی از منکرها

الف) منکرات اعتقادی؛

انکار اصول و فروع دین، نفاق، گرایش به باطل، تزلزل اعتقادی،

بدعت گذاری و ... .

ب) منکرات عبادی؛

ترک واجبات الهی، ریای در عبادت، سهل انگاری در انجام واجبات،

روز هستند خواری، شرک در عبادت، دوستی با دشمنان خدا، دشمنی با دوستان

خدا و ... .

ج) منکرات اخلاقی؛

حوزه فردی: ابتذال اخلاقی، دروغ، غیبت، تهمت، تکبّر و خودبینی،

بداخلاقی، فحّاشی، ناسزاگویی، بخل، حسد، سوءظن و ... .

حوزه خانوادگی؛ قطع رحم، بی احترامی به والدین، سهل انگاری در تربیت

فرزندان، بی اعتمادی، ناسازگاری، سهل انگاری در تأمین معاش و ... .

حوزه فرهنگی اجتماعی؛ تضعیف فرهنگ اسلامی، تضعیف علم و

فنّاوری، بی هویتی فرهنگی، پذیرش سلطه فرهنگی، ابتذال فرهنگی، خیانت

به دیگران، قانون شکنی، چشم چرانی، سوءاستفاده از موقعیت اجتماعی،

ظلم به دیگران، تعرض به حریم خصوصی، ایجاد مزاحمت، بی بندوباری،

اعتیاد، بی تفاوتی در امور اجتماعی، تبهکاری، اختلاف افکنی، شایعه پراکنی،

رانت خواری و ... .

د) منکرات اقتصادی؛

تضعیف اقتصاد جامعه، احتکار، کم فروشی، گران فروشی، کلاهبرداری،

دزدی، اسراف و تبذیر، تولید غیر استاندارد، ربا خواری، رانت خواری، زمین

خواری و ... .

هـ ) منکرات سیاسی؛

کمک به دشمنان اسلام، تضعیف نظام اسلامی، نشر اکاذیب،

شایعه پراکنی، سیاه نمایی، شرارت و فتنه گری، جاسوسی، اهانت به نظام

مقدّس جمهوری اسلامی، دشمن تراشی، ایجاد زمینه نفوذ دشمن، همکاری

با اجانب، سازش با شرق و غرب و ...

و) منکرات محیط زیستی؛

قطع درختان، شکار غیرمجاز، آلوده کردن محیط و منابع، برداشت

غیرمجاز از منابع آبهای زیر زمینی، جنگل زدایی، بیابان زایی، هدر رفت آب

و ... .

ز) منکرات نظامی؛

ترک خدمت وظیفه، ترک صحنه دفاع، جاسوسی، عدم رعایت قوانین و

سلسله مراتب نظامی، سستی در انجام وظیفه، دشمن هراسی و ... .

ح) منکرات اداری؛

مسئولیت گریزی، بی انگیزگی، فرافکنی، بدرفتاری با ارباب رجوع

بی توجهی به بیت المال، اختلاس، پارتی بازی، رشوه خواری، تملق و

چاپلوسی، تجمل گرایی، تبعیض سازمانی، نادیده گرفتن توانایی کارکنان،

سوء استفاده از موقعیت و ... .