چگونه امر به معروف و نهی از منکر کنیم؟

در حوزه دین و شریعت، رابطه خداوند با انسان براساس راهنمایی استوار است. خداوند انسان را به عنوان یک موجود آزاد و آ گاه به راه راست هدایت می کند و نسبت به گمراهی ها هشدار می دهد.

بدیهی است که در چنین رابطه ای اجبار و اکراه جایی ندارد، آنچه مهم است گفتگو با انسان است و ابلاغ پیام خداوند و بشارت و انذار، یعنی خداوند با پیام خود انسان را که موجودی است آگاه و آزاد، راهنمایی می کند و با هدایت او به راه راست، او را به سرانجام نیک در دنیا و آخرت مژده می دهد و در عین حال او را هشدار می دهد که به بیراهه نرود تا در دنیا و آخرت زیان نبیند.

بنابراین امر به معروف و نهی از منکر به معنای مجبور کردن نیست، بلکه به معنای راهنمایی کردن و وادار کردن است و این راهنمایی و وادار کردن اصلاً نیازی به زور و اجبار ندارد.

به همین دلیل لازم است با استناد به آیات و روایات و سیره اهل بیت علیهم السلام  و عالمان وارسته و نیز تجزیه و تحلیل عقلانی، چگونگی انجام این دو وظیفه بزرگ را در نظام اسامی تبیین کنیم، تا مبادا کج فهمی عد های و وسوسه های کسانی که هدفی جز ایجاد اسام هراسی ندارند، در ذهن جوانان ما ایجاد شبهه کند.

گام های انجام امر به معروف و نهی از منکر

گام اوّل: روبرو شدن

در این گام وقتی با مخاطب مواجه می شویم، باید سه نکته را رعایت کنیم:

1. همیشه توجّه مان به عمل شخص باشد نه خود شخص، یعنی نفس عمل وی برای ما اهمّیت داشته باشد، تا سبب تحقیر وی نشود.

2. رفتار عینی و شهودی را با رفتارها یا کردارهایی که ذهنی است مقایسه نکنیم. مثلاً اگر در دست شخصی سیگار دیده شد فورًا قضاوت نکنیم که او یک فرد معتاد است.

3. رفتار ناپسند وی را به موارد قبلی مرتبط نسازیم و از آن یک نتیجه گیری کلی برای تعیین  شخصیّت وی ننماییم.

گام دوم: تشخیص

این گام مهمترین بخش از مراحل اجرای امر به معروف و نهی از منکر است، مانند کار یک پزشک که اگر بیماری را خوب تشخیص ندهد، تجویز داروی غلط وی، جان بیمار را به خطر می اندازد.

در این مرحله چهار نوع تشخیص صحیح باید مورد توجه قرار گیرد:

1. تشخیص معروف و منکر بر اساس فطرت، عقل، شرع و عرف.

 در این نوع تشخیص باید دو طرف (آمر و عامل) نسبت به معروف و منکر بودن یک چیز اتفاق نظر داشته باشند؛ زیرا در غیر این صورت آستانه پذیرش کم می شود.

مثلاً می دانند غیبت گناه است، امّا آیا این سخنی که گفته غیبت محسوب می شود یا نه؟

2. تشخیص زمان و موقعیت

3. تشخیص چگونگی برخورد

برای انجام امر به معروف و نهی از منکر چهار نوع برخورد به ترتیب اولویت امکان پذیر است:

الف) غیرمستقیم غیرکلامی ب) غیرمستقیم کلامی ج) مستقیم غیرکلامی د) مستقیم کلامی

4 تشخیص آمادگی پذیرش در طرف مقابل

البته این اصل برای زمانی است که گفتگو با خطاکار نیاز به بحث و استدلال دارد، که اگر مخاطب آمادگی شنیدن سخن آمر یا ناهی را نداشته باشد گفتار بی تأثیر خواهد بود و گاهی نتیجه عکس حاصل می شود.

 

شیوه های انجام امر به معروف و نهی از منکر

اوّل: حفظ شخصیّت و کرامت انسانی خطاکار

در برخورد با یک لغزشکار نباید از طریق توهین، به شخصیّت وی لطمه وارد ساخت. حتی تذکر نباید در حضور دیگران باشد چون انسان به گونه ای است که اگر شخصیتش مورد توهین و بی احترامی قرار گیرد، از خود واکنش نشان خواهد داد و دیگر حرف ما در او تأثیری نخواهد داشت. از این رو تذکر باید از هرگونه تحقیر، اهانت و ضایع کردن طرف به دور باشد، چون در هر حال حفظ حرمت افراد و آبروی مسلمانان، حتی کسی که مرتکب منکری شده است واجب می باشد.

دوم: جلب اعتماد مخاطب

رفتار آمر و ناهی باید آنقدر صمیمانه باشد که اعتماد طرف مقابل را جلب نماید.

امام خمینی می فرماید: سزاوار است آمر به معروف و ناهی از منکر در چگونگی امر و نهی کردن و مراتب آن همانند پزشک معالج مهربان و پدر دلسوز مهربان باشد و تنها مراعات حال و وضعیت شخص مبتا به آلودگی را بکند به گونه ای که انکار و نهی او هم لطف و رحمت خاص و ویژه ای برای خود مرتکب باشد و هم لطف و رحمت عمومی برای جامعه و امّت باشد و آمر و ناهی شایسته نیست که قصد و نیّتی غیرخدا و رضایت او داشته باشد و سزاوار است عمل خود را از هرگونه آمیخته شدن به هواهای نفسانی و خود برتربینی خالص و منزه نماید و خود را بی عیب و نقص و بالاتر از مرتکبِ (خلاف) نداند.

سوم: در سطح طرف صحبت کردن

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم می فرماید :

ما گروه پیامبران مأمور شده ایم که با مردم به اندازه عقل خودشان سخن بگوییم. ( اصول کافی جلد 1 حدیث 15)

با یک دسته باید با حکمت و استدلال صحبت کرد، با گروه دیگر با موعظه و نصیحت سخن گفت و با یک عدّه نیز باید با مجادله برخورد نمود، چون غرض فهماندن مطلب به طرف مقابل است نه اظهار فضل.

چهارم: در نظر گرفتن وضعیت روحی و روانی افرادامر به معروف و نهی از منکر باید در موقعیتی مناسب انجام گیرد تا تأثیرگذار باشد. به طور مثال زمانی که آمر یا ناهی یا خطاکار، عصبانی، گرسنه، تشنه، خسته یا بی حوصله و ناراحت باشند یا آمر و ناهی نسبت به موضوع آگاهی لازم را نداشته باشد یا زمانی که خطاکار، مشغول کاری است که از نظر خودش مهم است، در چنین مواردی امر به معروف و نهی از منکر تأثیر ندارد.

ملاحظه می شود که شرع مقدّس، حتی حالت آمادگی روحی فرد را برای عبادت هم مدّ نظر داشته، تا مبادا عمل مستحبّی هم با اکراه انجام گیرد، لذا برای موعظه و نصیحت هم لازم است، موقعیت و شرایط مخاطب را در نظر گرفت. چون در غیر این صورت تأثیری بر گفتار نخواهد بود.

پنجم: رعایت نزاکت و ادب در برخورد

امر به معروف و نهی از منکر باید مؤدبانه انجام گیرد و از کلمات زیبا، مثبت و درست استفاده شود و چه بهتر با سلام آغاز گردد و با صدای بلند و دستوری حرف نزنیم و به مخاطب به طور خیره نگاه نکنیم. همچنین امر به معروف به دور از منّت گذاشتن، مسخره کردن و بزرگنمایی باشد.

ششم: محترم شمردن عقاید افراد

قرآن شریف در مقابله با مسلمانانی که به بت پرستان و بت های آنان توهین می کردند، می فرماید: شما مؤمنان بر آنان که غیر خدا را می خوانند دشنام ندهید. تا مبادا آ نها هم از روی دشمنی، خدا را دشنام دهند. و همچنین ما عمل هر قومی را در نظرشان زینت داده ایم. پس بازگشت آن ها به سوی خداست و خداوند آنان را به کردارشان آ گاه می گرداند.

هفتم: باید تذکر از نکات مورد اتفاق شروع شود و از راه مقایسه ادامه یابد

در قرآن مجید آیات زیادی وجود دارد که در آن ها افراد با یکدیگر مقایسه شده اند مثلاً فرموده است: آیا خبیث با طیّب، کافر با مؤمن، منافق با مؤمن، دانا با نادان، و راستگو با دروغگو یکسان هستند؟