جذّاب سازی امر به معروف و نهی از منکر در تذکّر زبانی

از آنجا که مؤثرترین شیوه امر به معروف و نهی از منکر برخورد گفتاری یا تذکّر زبانی است، لازم است نوع برخورد و استفاده از کلمات و جملاتی را که باید  با خطاکار صحبت کرد دانست؛ چون جاذبه ارتباط و کلام، عامل مهمی در تأثیرگذاری بر مخاطب است

الف( شیوه های زیبا و جذّاب برای ارتباط و گفتار در امر به معروف و نهی از منکر

1. ارتباطی زیبا و دوستانه با خطاکار در اولین برخورد؛

الف( ظاهر آراسته و خوشبوی آمر، برای مخاطب خوشایند و لذّتبخش خواهد بود.

ب) سلام محبّت آمیز معجزه می کند.

ج) دست دادن عاطفی با چهره متبسّم به رابطه صمیمی طرفین کمک می کند.

د) از لحن آمرانه و تحکّمی اجتناب گردد.

2. به کارگیری جملات با محوریّت مکان وقوع گناه؛

اگر وقوع گناه در مکان های مقدسی مانند حرم مطهر ائمه یا امامزادگان، گلزار شهدا، مسجد، حسینیه، مجلس قرآن و ... باشد می توان تقدس مکان را محور بیان قرار داد.

3. تناسب جملات با محوریت زمان؛

به طور مثال در زمان هایی مثل ایام و لیالی شهادت ائمه، شب جمعه و لیالی قدر بگوییم: دوست خوبم، حتماً امروز یا امشب برای ما آنقدر ارزش دارد که به خاطر صاحبش گناه نکنیم.

4. از کلام با محوریت شغل و حرفه گناهکار استفاده کردن؛

مثل: خوشا به حال شما که در لباس پرستاری خدمت می کنید حتماً حجاب خوب شما، تقدس این لباس و این شغل را بیشتر می کند.

یا اگر دانشجو است می گویید: خداوند بال های فرشتگانش را زیر پاهای طالب علم پهن می کند و حیف است این قدر و منزلت را با گناه از دست بدهید.

5. جملات را با تکیه بر اعتقادات مذهبی خطاکار به کار گرفتن؛

مانند اعتقاد به خداوند، مسلمان بودن، شیعه بودن، محبّ اهل بیت بودن و... . به طور مثال بگوییم: خدا عاشق بنده هاشه پس چه خوبه ما هم جوابگوی عشقش باشیم و هرچه گفت بگیم چشم! یا بگوییم: چقدر قشنگه من و شما به خاطر انجام واجبات و ترک گناهان، در بهشت همنشین پیامبر(ص)، امام حسین و اهل بیت (علیهم السلام) باشیم، منتها سختی ترک گناه را باید تحمل کرد.

6. بیان را با تأ کید بر آثار گناهی که انجام می شود به کار بردن؛

مثل آثار دنیوی ( گرفتار یها، بیماری ها و...) و آثار اخروی گناه، مانند سختی های عالم برزخ، قیامت و ... .

7. جملات را با محوریت کرامت و ارزش انسان جذاب ساختن؛

مانند خلیفه خدا بودن انسان، مسجود ملائک شدن، قیمت انسان به قدر بهشت، مشمول دعای امام زمان ( عج ) بودن و ... . امیرمؤمنان ( ع) می فرماید:

«قیمت شما بهشت است، به کمتر از آن خود را نفروشید. »

8 . تحریک عواطف و احساسات خطاکار محور کلام قرار گرفتن؛

مثل توجّه دادن به محبّت خدا و اهل بیت ( ع) ، جوانمردی، غیرت و مردانگی و مثل این که بگوییم: دوست من! اگر با نامحرم و ناموس مردم شوخی کردیم، دیگران هم با ناموس ما شوخی می کنند. یا این که آمر نعمت هایی را که بیشتر مورد غفلت انسان است برشمرده، تا در چشم خطاکار محبت به خدا جلوه نماید، مثل این که بگوییم: اگر چشم نداشتیم، اگر عقل نداشتیم، اگر شیعه نبودیم، اگر امنیت نداشتیم چه می شد، پس نباید عاشق چنین خدایی باشیم و از او اطاعت کنیم؟

9. جذاب سازی جملات با محوریت همنوایی با خطاکار؛

در این نمونه، ابتدا باید با نیازهای اساسی او مانند تفریح، ورزش، بازی، محبّت و موفّقیت همنوا شده تا ارتباط دوستانه شده و خطاکار شخص آمر را فردی منصف و قابل اعتماد بیابد.

مثلاً بگوییم: عزیزم! بهتر نیست دنبال محبّت هایی باشیم که به رنگ خدا باشند نه به رنگ رضای شیطان؟

10 . جمات را با محوریت دعا برای خطاکار جذاب ساختن که نیت خیرخواهانه آمر را به طرف نشان می دهد؛

مثال: ان شاءالله همیشه شاد و خندان باشی! ولی بدان شادی که با رضای خدا همراه باشد دوام دارد، و اگر خدا راضی نباشد تبدیل به غم و غصه می شود.

11 . جملات را با محوریت هدیه بودن انتقاد به خطاکار آغاز کردن؛

با این بیان که امام صادق علیه السلام  می فرماید: «محبوبترین دوستانم کسی است که عیوبم را به من هدیه کند» شروع کنیم و سپس با نرمی و خوشی ایراد او را متذکّر شویم.

12 . جذاب سازی جملات با محوریت ذکر نقاط قوّت خطاکار؛

مثل اشاره به نمرات خوب وی در درس ها، حجاب خوب او، همت بالای وی، مرتب بودنش، متواضع بودن و هنرمند بودنش و... . به طور مثال بگوییم: برای اطرافیان شما ناخوشاینده که قیافه جذاب شما همراه این خطا در ذهنشون نقش ببنده! یا به مداحی که با صدای خوب، مداحی ضعیف یا غلوآمیز می کند بگوییم: صوت شما برای مداحی خوب است. خداوند نعمت بزرگی به شما داده است، امّا بهتر است از اشعار خوب و مطالب مستند و صحیح استفاده کنید.

13 . جذاب سازی جملات با محوریت ذکر اجر و آثار ترک گناه؛

مثاً بگوییم: برادر من! خدا وعده داده، جوانی که قدرت انجام گناهی را دارد ولی به خاطر خدا ترک کند، اجر شهید را به او بدهد.

14 . زیباسازی جملات با محوریت حقّ پذیری و دینداری خطاکار؛

در این روش به مخاطب گفته می شود: شما فردی متدین و منطقی به نظر می رسید و به احتمال قوی مخالف این کار اشتباه هستید ولی یا بی اطّلاع بوده اید و یا غفلت کرده اید.

15 . جملات را با محوریت قومیّت و ملیّت خطاکار جذاب کردن؛

در این روش بر نقاط مثبت قوم ها تکیه می شود، مثل غیرت ترک ها، شجاعت کُرد ها، مهمان نوازی شیرازی ها و ... .

16 . جملات را با محوریت تمثیل و تشبیه جذاب کردن؛

مثلاً بگوییم: سوراخ کردن کشتی توسط یک نفر، جان همه مسافران را به خطر می اندازد.

17 . جذاب سازی جملات با محوریت پرسش و پاسخ سلسله وار؛

این روش درباره خطاکارانی که بنای لجاجت دارند بهتر است، ولی باید سؤا ل ها حساب شده بوده و طعنه آمیز نباشد و مستقیماً در رابطه با خطای موردی خطاکار نباشد و نهایتاً طوری موضوع را دنبال کنیم که به تفکّر بینجامد.

18 . جذاب سازی جمات با محوریت تلنگر زدن با جمات کوتاه و بیدارکننده؛

در این روش از جملاتی کوتاه و ادیبانه، هشداردهنده و گه گاه محرک غیرت و کرامت استفاده شود. مثلا بگوییم: عزیزم اگر مواظب نگاهمون باشیم خدا به ما نگاه می کند. اگر مطیع خدا باشیم، تمام ذرات عالم هستی مطیع ما می شوند. اگر با شیطان قهر کنیم، همه خوبان عالم با ما آشتی می کنند و ... .

ب) فواید زیبا سازی جملات در امر به معروف و نهی از منکر

1. بیان زیبا نشانگر ادب و شخصیّت مؤمن است و مانع لجاجت مخاطب می شود.

2. کلام زیبای عالمانه، منطقی و عقلانی بودن امر و نهی را نشان می دهد و سبب تفکّر خطاکار می شود.

3. بیان زیبا و مؤدبانه، مانع مشاجره و دعوا می گردد و در صورت برخورد تند گناهکار، وجهه آمر در نظر ناظرین قوّت می گیرد.

4. تأثیر و نفوذ جملات زیبا در مخاطب بیشتر است و عاملی می شود برای برقراری ارتباط دوستانه با آمر و ناهی.

5. بیان زیبا و متین آمر و ناهی بر آرامش و سعه صدر وی می افزاید و موجب تشویق دیگران برای انجام این وظیفه مهم می شود.

ج) انواع روش های کاربردی تذکّر زبانی

1. امر به معروف و نهی از منکر ساده

با ساده ترین و کوتاه ترین عبارات بیان می شود. مردی به امام حسین علیه السلام رسید و قبل از هر چیز گفت: حال شما چطور است؟ خداوند سلامتی دهد.

امام فرمود: «سلام کردن بر سخن گفتن مقدم است، خداوند به تو سلامتی دهد. باید به کسی اجازه سخن گفتن ندهید تا اوّل سلام کند. »

2. امر به معروف و نهی از منکر صریح و اعتراضی

یکی از ارادتمندان امام خمینی (ره) می گفت: یکبار که در جماران به محضر ایشان رسیدم، یکی از مسئولین مملکتی برای انجام کارهای جاری به خدمت امام رسید و پدر سالخورده اش نیز همراه او بود. وقتی خواست به حضور امام برسد، جلوتر از پدر حرکت کرد و پس از تشرّف به خدمت امام، پدرش را معرفی کرد. امام هم نگاهی به او کرد و فرمود: این آقا پدر شماست؟

عرض کرد: آری. امام فرمود: پس چرا جلوتر از او راه افتادی و وارد شدی؟

3. امر به معروف و نهی از منکر تأکیدی و تکراری

گاهی کلام باید با تأ کید و تکرار همراه شود تا توجه بیشتر مخاطب را جلب کند.

4. امر به معروف و نهی از منکر تعلیلی

روزی امام کاظم علیه السلام  از کنار خانه بشر حافی در بغداد می گذشت که صدای ساز و آواز را از آن خانه شنید. ناگاه کنیزی از آن خانه بیرون آمد و در دستش خاکروبه بود و بر کنار در خانه ریخت. امام فرمود: ای کنیز صاحب این خانه آزاد است یا بنده؟ عرض کرد: آزاد است. فرمود: راست گفتی! اگر بنده بود از مولای خود می ترسید. کنیز چون برگشت، بشر پرسید چرا دیر آمدی؟

کنیز جریان ملاقات با امام را نقل کرد. بشر با پای برهنه بیرون دوید و خدمت آن حضرت رسید، عذر خواست و اظهار شرمندگی کرد و از کار خود توبه نمود.

یعنی با توجّه به روحیه خاطی، امر و نهی را با علّت و دلیل کامل کنیم.

5. امر به معروف انتفاعی

با استفاده از روحیه نفع طلبی و دفع ضرر انسان می توان به فایده انجام عمل یا ترک گناهی اشاره کرد.

6. امر به معروف استحیایی

این نوع امر به معروف موجب شرم و حیای گنهکار می گردد. البته در اجرای آن باید موقعیت فرد را سنجید و با ظرافت و دقت انجام داد تا شرمندگی او سازنده باشد نه مخرّب.

7. امر به معروف منظوم یعنی در بیان تذکّر به خاطی توسط آمر یا ناهی، می توان متناسب با موضوع به شعری استناد کرد. مثلاً به کسی که با فریبکاری مردم می خواهد به خواسته های مادّی خود برسد، گفته شود:

گیرم که خلق را به فریبت فریفتی -- با دست انتقام طبیعت چه می کنی؟

8 . امر به معروف انذاری

ترس یکی از عوامل کنترل انسان به شمار می آید. از این رو با بیان ترس از خدا، ترس از روز قیامت، ترس از بد عاقبتی، ترس از مجازات قضایی و ... می توان در گنهکار ایجاد انگیزه کرد تا از گناه دست بکشد.

9. امر به معروف استکراهی و یا نکوهشی

در این روش گناهکار را از ترک واجب یا انجام حرام متنفّر می سازیم و یا با نکوهش او را متنبه می گردانیم. به طور مثال با تبیین ضرر گناه و فواید نیکی و اشاره به عاقبت کار بد و سرنوشت گناهکاران، شخص را از گناه دور و به نیکی نزدیک کنیم، مانند این که پیامبر اکرم (ص) فرموده است: «کسی که لباس شهرت بپوشد، خداوند در آخرت لباس ذلّت  بر او پوشاند ». یا به بیان ریشه گناه و بی ارزش نشان دادن گناه بپردازیم.

10. امر به معروف تدبّری

یعنی با بیان خود گنهکار را به تدّبر درباره گناه خود وادار سازد و به خطای خود واقف گرداند. مثلاً بگوییم: به اندازه ای گناه کن که تاب تحمّل عذاب آن را داری. یا بگوییم: آیا انصاف است که رزق خدا را بخوری و در برابر، چنین گناهی مرتکب شوی؟

11 . امر به معروف بشارتی

یعنی با بشارت، علاقه مخاطب را جلب نماییم و کام وی را به مژده ای شیرین کنیم. مثلاً به جوانی که نماز نمی خواند بگوییم: پیامبر اکرم (ص) فرموده اند: «خداوند متعال به جوان عبادت کننده، بر فرشتگان افتخار می کند و می فرماید: به بنده ام بنگرید که خواسته های نفسانی خود را به خاطر من ترک کرد.

12 . امر به معروف سؤالی

در این مورد باید امر و نهی را به صورت سؤالی بیان کرد به گونه ای که انجام واجب یا ترک گناه از سؤال ما معلوم گردد. مثلاً در سوره حدید آیه 16 آمده است: «آیا وقت آن نرسیده است که دل های مؤمنان در برابر ذکر خدا، و آنچه از حقّ نازل شده است خاشع گردد؟ » یا بگوییم: آیا به حرام بودن این کار خود فکر کرده اید؟

13 . امر به معروف غیرمستقیم

این نوع امر به معروف را می توان به شیوه های مختلفی اجرا کرد؛ مثل تذکّر  به غیر گنهکار (بر اساس ضرب المثل معروف، به در می گم دیوار گوش کن)که باید با مخاطب اصلی هماهنگی نمود. یا مثل امر و نهی بدون خطاب: مثلاً کنار خانم بدحجابی بگوییم: این فرمان خداست که زنان باید خود را از نامحرم بپوشانند و جلوه گری نکنند. یا تحسین نیکوکار نزد گنهکار ( البته طوری عمل شود که اثر منفی در گنهکار ایجاد نکند(. مثلاً در حضور گنهکار به فرد عاملی بگوییم: من وظیفه می دانم از این حجاب کامل شما یا از این حضور مرتب شما در نماز جماعت تشکر نمایم.