وجوب امر به معروف و نهی از منکر بر همگان

امر به معروف و نهی از منکر دو فرع از فروع دین اسلام است. اصل وجوب

این دو بر همه مسلمانان قطعی بوده و هیچ گونه اختلاف و تردیدی در آن وجود

ندارد و از این رو انکار آن انکار ضروری دین و موجب کفر و خروج از اسلام

می گردد.

_ امام خامنه ای می فرماید: « امر به معروف و نهی از منکر از واجبات و

فرایض بسیار مهم و بزرگ اسلامی به شمار می رود و افرادی که این فریضه بزرگ

الهی را ترک می کنند یا در برابر آن بی تفاوتند گناهکار خواهند بود و کیفری

سخت و سنگین در انتظار آ نهاست. امر به معروف و نهی از منکر نه تنها به

اتفاق فقهای اسلام واجب است بلکه اصل وجوب آن جزو ضروریات دین

مبین اسلام به شمار می آید.

هدف از این دو فریضه، تحقق و اقامه معروف ها و نابودی منکرهاست و

تا زمانی که این هدف تحقق نیافته بر همه مسلمانان امر به معروف و نهی از

منکر واجب است، اما به مجرد این که معروف محقق شود و یا منکر از بین برود

وجوب امر به معروف و نهی از منکر در مورد آن ساقط می شود.

_ امر به معروف و نهی از منکر واجب کفائی است و اگر بعضی از افراد به این

وظیفه عمل کنند، از دیگران ساقط می شود،

ولی بر همه لازم است اگر با فعل

حرام و ترک واجبی مواجه شدند بی تفاوت نباشند و انزجار خود را با گفتار و

کردار ابراز نمایند و این مقدار واجب عینی است.

_ امر به معروف و نهی از منکر از اموری است که بر همه واجب است.

چیزی نیست که بر یکی واجب باشد و بر دیگری نه،.... شما نباید بگویید که

خوب، من که خطیب نیستم، من که اهل منبر نیستم. شما اهل این هستید

که در خانواده تان با پسرتان و با دخترتان و با عیال تان، با آن کسی که رفیق شما

هست، می توانید که حرف را بزنید. همین مقدار شما مکلفید.

جلوگیری از منکرات بر همۀ مسلمین واجب است. سفارش به حق که

امر به معروف است بر همۀ مسلمین واجب است. شما و ما موظفیم که هم در

تمام اموری که مربوط به دستگاه های اجرایی است امر به معروف کنیم و اگر

اشخاصی پیدا می شوند که خلاف می کنند معرفی کنیم و مشکلات را هم

تحمل کنیم.

_ وجوب امر به معروف و نهی از منکر، بر هر مکلّف نسبت به خانواده و

نزدیکانش شدیدتر است، بنابراین اگر کسی در خانواده و نزدیکان خود نسبت

به واجبات دینی، از قبیل نماز و روزه و خمس و ... بی توجّهی و سبک شمردن

احساس نماید و نسبت به ارتکاب محرّمات از قبیل غیبت و دروغ، بی مبالاتی

و بی باکی ببیند، باید با اهمّیت بیشتری، با مراعات مراتب سه گانه امر به

معروف و نهی از منکر، جلو کارهای زشت آ نها را بگیرد و آ نها را با انجام

کارهای خوب دعوت نماید.

امر به معروف و نهی از منکر، ریشه در فطرت، قرآن، سنت نبوی و عقل و

اندیشه بشری دارد.

در مکتب اسلام سالم سازی محیط از طریق امر به معروف

امر و فراهم آوردن تسهیلات برای در وجوب انکار منکر فرقی نیست

بین این که آن منکر گناه کبیره باشد یا

گناه صغیره.

_ برای کسی که امر به معروف و نهی از منکر می کند عدالت شرط نیست

و نیز شرط نیست که خودش بدانچه امر می کند، عمل نموده و آنچه را که نهی

می کند ترک نموده باشد. پس اگر خودش واجبی را ترک می کند، همچنان که

واجب است خودش به آن عمل کند واجب است که به دیگر تارکان نیز امر به

انجام آن واجب بنماید.

 همچنین اگر خودش عمل حرامی را مرتکب می شود،

واجب است بر او که دیگران را از ارتکاب آن نهی کند، همچنان که واجب

است خودش آن فعل حرام را ترک نماید.

شرائط چهارگانه امر به معروف و نهی از منکر

از مسائل بسیار مهم در کلمات فقهای عظیم الشان اسلام، تبیین شرائط

امر به معروف و نهی از منکر می باشد. ایشان در کتاب های فقهی استدلالی و

رساله های عملیه فتوائی خود، چهار شرط را برای وجوب امر به معروف و نهی

از منکر ذکر فرموده اند. این چهار شرط بیانگر این است که در چه شرایطی امر به

معروف و نهی از منکر واجب می باشد و در چه شرایطی واجب نیست

الف. علم و آگاهی

آموختن شرایط امر به معروف و نهی از منکر و موارد وجوب و عدم وجوب

و جواز و عدم جواز آن واجب است تا این که شخص در انجام این دو وظیفه

الهی، خودش دچار منکر و خلاف شرع نگردد.

امام خامنه ای می فرماید: مسئله امر به معروف و نهی از منکر مثل نماز

است یاد گرفتنی است باید بروید یاد بگیرید مسئله دارد که کجا و چگونه باید

امر به معروف و نهی از منکر کرد.

آمر به معروف و ناهی از منکر باید دو نوع علم داشته باشد:

اولاً: باید معروف و منکر را بشناسد، زیرا کسی که نمی داند فلان عمل

معروف است یا منکر، و آ گاهی ندارد چه چیزی حرام و چه چیزی واجب

است، چگونه امر به معروف و نهی از منکر کند، به چه چیزی امر کند و از چه

چیزی نهی نماید؟

ثانیاً: باید شخصی که معروف را ترک کرده و شخصی که منکر را انجام داده

به طور دقیق بشناسد و بداند کدام فرد یا گروه یا مسئول، معروف را ترک کرده و

یا مرتکب منکر شده است؟ در واقع کسی که تارک معروف و عامل به منکر را

دقیقا ً نمی شناسد، به صرف حدس و گمان و احتمال، امر به معروف و نهی از

منکر بر او واجب نمی شود بلکه چه بسا در برخی از موارد حرام هم باشد.

برای انجام امر به معروف و نهی از منکر لازم نیست که آمر و ناهی تمام

معرو فها و منکرات را کامل بشناسد و سپس اقدام کند (که این شناخت برای

غالب افراد آسان و مقدور نمی باشد) بلکه در هر موردی که می خواهد اقدام

کند باید نسبت به همان مورد علم به معروف و منکر بودنش داشته باشد. مثلاً

اگر دید یکی از واجبات عالمانه و عامدانه ترک می شود یا حرامی انجام می گیرد

که او علم به وجوب یا حرمت آن دارد باید اقدام به امر به معروف و نهی از منکر

بنماید ]گرچه همۀ واجبات و محرمات را نشناسد[ و در مصداقی که علم به

وجوب و حرمت ندارد نباید اقدام کند.

کسی نباید به بهانه ندانستن، خود را از انجام

وظیفه شرعی امر به معروف و نهی از منکر معاف ببیند. بله، از آنجا که تجسس

از حال افراد جائز نیست، لازم نیست در خصوص افراد تحقیق کند تا معلوم

شود چه کسی معروف را ترک کرده و چه کسی منکر را انجام داده است.

ب. احتمال تاثیر

شرط دوم در امر به معروف و نهی از منکر، اثربخشی و تأثیرگذاری آن است و

این احتمال وجود داشته باشد که با این امر به معروف و نهی از منکر که صورت

می گیرد آن شخصی که مرتکب منکر شده یا معروف را ترک کرده، به خود بیاید

و یا مجبور به تغییر وضعیت گردد، مثلاً از عمل منکرش دست بکشد. اما اگر

ببیند امر و نهی او تأثیر ندارد، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست،

مثل این که شخصی معاند است، یعنی عمدًا و از روی لجبازی آن کار را انجام

می دهد و به هیچ وجه از کار زشتش دست نمی کشد.

اگر دید

امر و نهی خود او اثر ندارد ولی اگر دیگری بگوید اثر می کند باید از آن فرد بخواهد که او امر به معروف و نهی از منکر کند.

 یا اگر دید گفتن اثر ندارد اما با نوشتن اثر می کند باید به صورت کتبی امر به معروف و نهی از منکر نماید

 و یا اگر دید با گزارش به مسئولان می تواند جلوی منکری را بگیرد و یا معروفی را احیا کند

باید اقدام نماید

 و یا اگر دید امر به معروف و نهی از منکر او در شخص معینی اثر ندارد اما در دیگران اثر دارد باید اقدام کند.

البته باید توجه داشت گاهی این گونه است که اگر فقط یک نفر امر به

معروف و نهی از منکر کند بی تأثیر است و شخصی که مرتکب منکر و تارک

معروف است ترتیب اثر نمی دهد و اعتنا نمی کند، ولی اگر افراد متعددی او را امر به معروف و نهی از منکر کنند مؤثر واقع می شود و یا افرد زیادی و در زمان ها و مکا نهای مختلف به تدریج او را امر و نهی کنند تأثیر می پذیرد. در چنین

حالاتی به تناسب مورد هر کس باید به وظیفه اش عمل کند.

_ اگر بداند و یا احتمال دهد که امر و یا نهی او با تکرار مؤثر می شود، واجب است تکرار کند.

_ اگر بداند و یا احتمال دهد که اگر در حضور جمعی او را نهی از منکر کند مؤثر می شود، نه در خلوت، اگر فاعل کسی است که علناً گناه می کند واجب است او را بین جمع نهی کند و در غیر این صورت وجوب نهی از منکر بلکه جواز آن محل اشکال است.

_ اگر بداند که فان شخص تصمیم گرفته فان گناه را مرتکب شود واحتمال دهد که اگر او را نهی کند مؤثر واقع می شود، واجب است نهی کند.

چند نکته :

1. در وجوب امر به معروف و نهی از منکر اندک احتمال تأثیر کافی است و ل ازم نیست که قطع و یا حتّی ظنّ به تأثیر داشته باشد و به تعبیر دیگر تنها در صورتی وجوب امر به معروف و نهی از منکر ساقط می شود که یقین و علم قطعی داشته باشد که هیچ گونه اثری بر آن مترتب نبوده و لغو می باشد.

2. تأثیر لازم نیست فوری باشد بلکه اگر امر به معروف و نهی از منکر احتمال تأثیر در آینده هم داشته باشد واجب می باشد، زیرا گاهی ممکن است عاصی در زمان امر به معروف و نهی از منکر از روی لجاجت نپذیرد اما این تذکار در اعماق جان او قرار گرفته و ممکن است در آینده متنبه شود و همین برای امر به معروف و نهی از منکر کفایت می کند.

3. اگر امر به معروف در عاصی اثر نداشته باشد اما در جامعه مؤثر باشد، مثل این که فضا را ارزشی و برای مرتکبین منکر ناامن کند و یا در افراد دیگر اثر کند باز هم واجب است و خود این که فرهنگ مسئولیت همگانی و نظارت عمومی بوسیلۀ امر به معروف و نهی از منکر احیا شود یک اثر بزرگ است.

 بعلاوه

مؤمن دلسوز و اصلاحگر دینی همواره باید به دنبال یافتن راهکارها و شیوه هایی باشد که امر و نهی او اثر کند نه این که وقتی دید یک روش اثر نمی کند این دو فریضه بزرگ را ترک نماید.

ج. اصرار و استمرار بر عمل

سومین شرط که فقهای بزرگوار برای امر به معروف و نهی از منکر ذکر فرموده اند این است که بدانیم شخصی که معروف را ترک کرده یا منکری را

انجام داده، از رفتار خود پشیمان نشده، بلکه بر آن پافشاری دارد و اگر شرایط فراهم باشد آن کار را ادامه می دهد.

 بنابراین اگر او به خود آید و از کارش پشیمان باشد، دیگر امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست،

 زیرا غرض و نتیجه ای که با امر به معروف و نهی از منکر به دنبالش بودیم یعنی بازداشتن از ارتکاب حرام و جلوگیری از ترک واجب، خود به خود حاصل شده است

د. نداشتن مفسده

شرط چهارم برای امر به معروف و نهی از منکر آن است که در شرایط عادی

در نتیجه امر به معروف و نهی از منکر ضرر و زیان بدنی یا مالی یا آبرویی به

شخص آمر به معروف و ناهی از منکر یا بستگانش یا سایر مسلمانان وارد نشود.

پس اگر در شرایط عادی امر به معروف و نهی از منکر موجب ضرر و خسارات

گردد واجب نخواهد بود.

در توجه ضرر فرقی نیست بین ضرر فوری و یا ضرری که بعدها متوجه او

شود. بنابراین اگر بترسد که به خاطر نهی از منکر ضرری در آینده متوجه او و یا

غیر او می شود، وجوب نهی از منکر ساقط می گردد.

آری، در بعضی از امور مهم و در شرایط ویژه، مثلا اگر اساس اسلام در خطر

باشد، نه تنها با احتمال ضرر بلکه حتی در صورت علم به ضرر، امر به معروف

و نهی از منکر واجب است و به فرموده امام راحل رحمت الله علیه  ( ولو بلَغ ما بلَغ) یعنی ولو به حدّی برسد که لازم به نثار جان و مال و آبرو باشد باید به وظیفه امر به معروف

و نهی از منکر اقدام کند و نمی تواند به بهانه ضرر، سکوت نماید.

با توجه به این که اگر امر به معروف ضرر جانی داشته باشد واجب نیست،

پس حرکت امام حسین علیه السلام چگونه تفسیر می شود؟

شارع مقدس نسبت به برخی از واجبات و محرمات اهمیت ویژه ای قائل است که حتی فداکردن جان برای آ نها باز اهمیت دارد. در تزاحم مهم با اهم، مهم باید فدای اهم شود.

مثل موردی که جان شخصی در خطر است و می خواهند او را بی گناه بکشند، حالا من هم بروم جلو و یک سیلی بخورم، اینجا باید رفت جلو و باید جلوی منکر را گرفت.

یا مثلاً در دین بدعتی گذاشته می شود، اینجا باید بذل مال و جان کرد.

 اباعبدالله الحسین علیه السلام فرمودند: اگر این وضع و حکومت امثال یزید ادامه پیدا کند «فعلی الاسلامِ والسلام » یعنی

فاتحه اسلام را باید خواند. پس برای اصل اسلام باید جان ها فدا شود. بنابراین، نسبت به مسائلی که شارع مقدس اهمیت بسیار زیادی برای آن ها قائل است گاهی این شروط یعنی ضرر مالی، جانی و آبرویی برداشته می شود.