واجبات نماز ، انواع نماز واجب و مستحبی ( نوافل ، نماز شب و ... ) و احکام مرتبط

واجبات نماز - واجبات نماز، يازده چيز است :
اول : نيّت
دوم : قيام
سوم : تكبيرة الاحرام ، يعنى «  اللّه اكبر »  گفتن در اول نماز
چهارم : ركوع
پنجم : سجود
ششم : قرائت
هفتم : ذكر
هشتم : تشهد
نهم : سلام
دهم : ترتيب
يازدهم : موالات ، يعنى پى در پى بودن اجزاى نماز .
بعضى از واجبات نماز، ركن است و بعضى ديگر غير ركن  :
اركان نماز
نيّت
قيام
تكبيرة الاحرام
ركوع
سجود ( دو سجده )
غير اركان نماز
قرائت
ذكر
تشهد
سلام
ترتيب
موالات
فرق بين اركان نماز و غير اركان :‌  اگر انسان اركان نماز را بجا نياورد و يا اضافه كند، عمداً باشد يا اشتباهاً، نماز، باطل است ، ولى غير اركان را اگر اشتباهاً كم يا زياد كند، نماز باطل نيست .

 

نمازهاى واجب
نماز واجب شش گونه اند: ۱.نمازهاى يوميّه : نماز يوميّه (شبانه روز) و آنچه ملحق به آن است مانند نماز جمعه ، نماز احتياط، نماز قضا و نمازى كه نماز گزار دوباره آن را اعاده مى كند
نماز صبح ( دو ركعت )‌ : وقت نماز صبح، از اذان صبح است تا طلوع آفتاب و بايد در اين فرصت خوانده شود.
نماز ظهر( چهار ركعت )  و نماز عصر ( چهار ركعت )  :‌ وقت نماز ظهر و عصر، از نيمروز (ظهر) است تا مغرب، که نمازگزار بايد در اين فاصله، ابتدا نماز ظهر را بخواند و پس از آن، نماز عصر را.
نماز مغرب ( سه ركعت )‌ و نماز عشا ( چهار ركعت )  :‌ از اذان مغرب – که کمي بعد از غروب آفتاب است – تا نيمه شب، وقت نماز مغرب و عشا است و بايد نماز مغرب، قبل از عشا خوانده شود.
بهتر است انسان، نماز را در اول وقت بخواند، و هرچه به اول وقت نزديکتر باشد ثواب بيشتري دارد. اگر کسي نمازهاي خود را در وقت تعيين شده نخواند گناه کرده و بايد بعداً به نيت "قضا" بخواند.
وقت نمازهاي غير هميشگي (که در زمان هاي مخصوص واجب شود) :
1- نماز آيات :  زماني واجب مي شود که زلزله شود يا خورشيد و يا ماه بگيرد (کسوف يا خسوف شود). همچنين اگر رعد و برق شديد شود يا بادهاي سياه و سرخ بوزد که بيشتر مردم بترسند.

دستورالعمل نماز آيات :

نماز آيات دو ركعت است و در هر ركعت پنج ركوع دارد. دستور آن نيز اين است كه انسان بعد از نيت تكبير بگويد و يك حمد و يك سوره تمام بخواند و به ركوع برود و سر از ركوع بردارد و دوباره يك حمد و يك سوره بخواند. باز به ركوع برود تا پنج مرتبه ، بعد از بلند شدن از ركوع پنجم ، دو سجده نمايد و برخيزد. ركعت دوم را هم مثل ركعت اول به جا آورد و تشهد بخواند و سلام دهد.
2- نماز ميت : وقتي واجب مي شود که فرد مسلماني از دنيا برود. اگر حتي يک نفر هم بر مرده نماز بخواند کافي است.
3- نماز طواف:‌ دو رکعت است و بعد از طواف خانه خدا، در حج يا عمره واجب مي شود.
4- نماز قضاى پدر :  كه بر پسر بزرگتر واجب است، و همين طور مادر بنا بر احتياط واجب.
5- نماز نذر:‌  اگر کسي نذر کند که نمازي بخواند، بايد به آن نذر عمل کند و اگر وقت مخصوصي را براي آن مشخص کرده، بايد در همان وقت بخواند.

سجده سهو چيست ؟
براى پنج چيز بايد بعد از سلام نماز، دو سجده سهو به دستورى كه گفته خواهد شد بجا آورد : اوّل : در بين نماز، سهواً حرف بزند. دوم : جايى كه نبايد نماز را سلام دهد، مثلاً در ركعت اوّل، سهواً سلام بدهد. سوم : يك سجده را فراموش كند. چهارم : تشهّد را فراموش نمايد. پنجم : در نماز چهار ركعتى، بعد از سجده دوم شك كند چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت .
كيفيت سجده سهو : بعد از سلام نماز، نيّت سجده سهو كند، پيشانى را بر چيزى كه سجده بر آن صحيح است، بگذارد و بگويد: « بِسْمِ اللّهِ وَ بِاللّهِ وَ صَلَّى اللّهُ عَلى مُحَمَّد وَ آلِهِ » يا بگويد: « بِسْمِ اللّهِ وَ بِاللّهِ اللّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّد وَ آلِ مُحَمَّد » ولى بهتر است بگويد: « بِسْمِ اللّهِ وَ بِاللّهِ السَّلامُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكاتُهُ ». سپس بنشيند و دوباره به سجده رود و يكى از ذكرهايى كه گفته شد بگويد و بنشيند، تشهّد بخواند و سلام دهد .

شكيّات نماز : شكيات نماز 23 قسم است : هشت قسم آن شك هائى است كه نماز را باطل مى كند و به شش قسم آن نبايد اعتنا كرد، و نه قسم ديگر آن صحيح است.

نوافل  :
نمازهای مستحبی زیاد است كه آن ها را « نافله» گویند و بین نمازهای مستحبی به خواندن نافله های شبانه بیشتر سفارش شده و آن ها در غیر روز جمعه، سی و چهار ركعتند كه :
- نافله نماز صبح :  دو ركعت نافله صبح می باشد كه قبل از نماز صبح خوانده مي شود.
- نافله نماز ظهر : هشت ركعت ( چهار نماز دو ركعتي همانند نماز صبح     مي باشد. ) كه قبل از نماز ظهر خوانده مي شود.
- نافله نماز عصر :  هشت ركعت ( چهار نماز دو ركعتي ) قبل از نماز عصر خوانده مي شود.
-  نافله نماز مغرب :  چهار ركعت نافله مغرب ( دو ركعت نماز غفيله كه كيفيت آن در ادامه توضيح داده مي شود. و همچنين يك نماز دو ركعتي ديگر كه كيفيت آن نيز در ادامه آمده است . )
- نافله نماز عشا :  دو ركعت نافله عشا نشسته خوانده می شود و روی هم یك ركعت محسوب می گردد.  
-  نافله نماز شب : یازده ركعت نافله شب كه كيفيت آن نيز در این لینک آمده است.

نافله نماز غفیله

تأكید بر نافله ها
در اسلام تأكید فراوانی بر انجام نمازهای مستحبی شده و ثواب های زیادی نیز برای آن منظور گردیده است كه شمارش آنها، از حوصله خارج است. در اینجا تنها به ذكر یك روایت تبرّك می جوییم : رسول اكرم ـ صلی الله علیه و اله ـ فرمود:
«إنّ للقلوب إقبالاً‌ و إدباراً فإذا أقبلت فتنفّلوا و إذا أدبرت فعليكم بالفريضه»
دل ها را آمادگی و بی رغبتی است ؛ هرگاه آمادگی داشتند، نافله بخوانید و اگر بی رغبتی نشان دادند برشما باد كه بر نماز واجب بسنده كنید.

فلسفه نوافل
می دانیم كه هر كار مستحبی اعم از نماز و غیر آن، عملی است كه برای استحباب آن از سوی شرع حكمتی وجود دارد و داوطلبانه، به دلخواه شخص انجام می گیرد كه در این صورت پاداش نیكو دارد و اگر هم انجام ندهد، عقاب و عذابی در كارنیست. در اینجا این سؤال پیش می آید كه فلسفه و علت تشریع كارهای مستحب از جمله نمازهای نافله چیست؟ در پاسخ گوییم چنین كاری دو علّت مهم و اساسی داشته است:
الف ـ تأكید بر حفظ نمازهای واجب  : نمازهای مستحبی، نمازهای واجب را در برابر گردباد های اهمال و سهل انگاری محافظت می كنند و قصد وسوسه و دستبرد شیطان به وسیله آن ها شكسته و دفع می گردد.  به عبارت دیگر، نمازهای مستحبی سبب تقویت نمازهای واجب در برابر آسیب ها و حوادث احتمالی است.
نكته دیگر اینكه وضع نمازهای مستحبی، لطف و عنایتی است از جانب خدا برای بندگان، به این بیان كه بیشتر مردم در بجای آوردن نمازهای واجب، از نظر آداب و شرایط پذیرش و گزاردن نمازی خداپسند، كوتاهی می ورزند، از این رو، خداوند، نمازهای نافله را راه جبران این نقیصه قرار داده است: شخصی به نام «ابوبكر» گوید: «حضرت امام باقر ـ علیه السلام ـ از من پرسید: آیا می دانی نمازهای مستحب برای چه وضع شده است؟ عرض كردم: فدایت شوم نمی دانم. فرمود: «لِأَنَّهُ إِنْ كان فِی الْفَريضَهِ نُقْصانٌ قُضِيَتِ النّافِلَهٌ عَلَی الْفَريضَهِ حَتّی تَتُمَّ» برای اینكه اگر در نماز واجب كمبودی باشد، نافله آن را جبران كند، تا كامل شود.
امام كاظم ـ علیه السلام ـ نیز فرمود:
«إِنَّ اللهَ تَبارَكَ وَ تَعالی أَتَمَّ صَلاهَ الفَريضَهِ بِالصَّلاهِ النّافِلَهِ وَ أَتَمَّ صِيامَ الْفَريضَهِ بِصِيامِ النّافِلَهِ» خداوند بزرگ، نماز واجب را با نماز نافله و روزه واجب را با روزه مستحب كامل كرده است.
ب ـ باز بودن مسیر تكامل : تشریع انواع عبادت ها در ادیان الهی برای تكامل و تقرّب انسان به خدا صورت گرفته است كه عبادت های واجب، حدّ ضروری و لازم آن است و هر كس مكلّف است با انجام آن خود را به چنین مرزی برساند. از طرف دیگر، برای آنكه مؤمن توقّف نكند و راه تقرّب بیشتر به رویش باز باشد، عبادتهای اختیاریِ فراوانی فرا روی او قرار گرفته تا بتواند بدین وسیله سیر تكاملی خویش را ادامه دهد پس هر كه عبادتش بیشتر باشد، تقربش بیشتر است. شاهد این گفتار، سخن امام كاظم ـ علیه السلام ـ درباره قرآن است:  «... دَرَجاتُ الْجَنَّهِ عَلی قَدْرِ اياتِ الْقُرْآنِ يُقالُ لَهُ اقْرَأْ وَ ارْقَ فَيَقْرَاُ ثُمَّ يَرْقی...» درجات بهشت به تعداد آیه های قرآن است. به او (مؤمن) گفته می شود (آیه های قرآن را) بخوان و بالا برو، او هم می خواند و بالا می رود.
حضرت رضا ـ علیه السلام ـ در این راستا فرمود:  «بدانید كه نمازهای نافله به خاطر تفاوت مردم در توانشان تشریع شده است؛ زیرا برخی از برخی، قوی ترند، نمازهای واجب برای پایین ترین سطح وضع شده، سپس مستحبات در پی آن آمده است تا قوی و ضعیف در حد توانشان عمل نمایند، بنابراین هیچ كس فراتر از توانش مكلّف نشده است... همچنین است روزه و حج و برای هر واجبی، مستحبی بدین معنا وجود دارد.
تجلّی عشق به معبود
پس از آنكه مؤمن طعم شیرین عشق الهی را در نمازهای واجب چشید در پی ارتباط بیشتر با معبود خویش به دامن مستحبات چنگ می زند و برای جلب توجّه معشوق بی همتا، هدیه گرانقدر و زیبایی به نام «نماز مستحبی» را پیش كش می آورد. حضرت رضا ـ علیه السلام ـ فرمود: «حَسِّنُوا نَوافِلَكُمْ وَ اعْلَمُوا أَنَّها هَدِيََّهٌ إِلَی اللهِ عَزَّوَجَلَّ»  نمازهای نافله را زیبا ادا كنید و آگاه باشید كه آنها هدیه ای به پیشگاه خدای بزرگ است.

 

نماز جعفر طيّار(ره‌ )
بهترين وقت انجام اين نماز، در ابتداى روز جمعه است، هرچند در ديگر اوقات شب و روز نيز مى توان خواند .
نماز جعفر دو تا دو رکعتی است که هر کدام دارای تشهد و سلام مستقل می‏باشد که مجموعاً چهار رکعت می‏شود. در رکعت اول بعد از حمد سوره «اذا زلزلت» خوانده می‏شود و در رکعت دوم پس از حمد سوره «والعادیات» خوانده می‏شود و در رکعت سوم؛ یعنی رکعت اول نماز دوم پس از حمد سوره «اذا جاء نصرالله» و در رکعت چهارم پس از حمد «قل هو الله احد» خوانده می‏شود و در هر یک از رکعت‏ها بعد از حمد و سوره پانزده مرتبه «سبحان الله والحمد لله ولا اله الا الله والله اکبر» و در رکوع هر رکعت همین ذکر را ده مرتبه و پس از سر برداشتن از رکوع ده مرتبه و در سجده هر رکعت ده مرتبه و هنگام برداشتن سر از سجده‏ها نیز ده مرتبه همین ذکر تکرار می‏شود که مجموعا سیصد مرتبه می‏شود.دعاهایی نیز در ضمن نماز و بعد از آن وارد شده که خواندن آن خوب است (به مفاتیح مراجعه نمایید ) .
هر چند اين نماز مستحبي است يعني هر مؤمني كه داراي فراغت باشد با توجه به آيه ي شريفه 7 و 8  سوره ي مباركه « الشرح » « فَإِذَا فَرَغْتَ فَانصَبْ - وَإِلَى رَبِّكَ فَارْغَبْ » يعني : پس چون فراغت يافتي به عبادت در كوش و با اشتياق به سوى پروردگارت روى آور.  
مي توان اين قبيل عبادات مستحب را به جاي آورد. مسلم اگر جايي يك كار واجبي باشد البته كه واجب اولويت بر مستحبي خواهد داشت يعني مثلاً‌ اگر براي ما كسب روزي لازم باشد آن وقت نمي توانيم مشغول خواندن نماز جعفر طيّار باشيم. اين قبيل عبادات همان طور كه ذكر شد براي اوقات فراغت است كه انسان خود را از شرّ شيطان حفظ و از اين كه وقت خود را بيهوده صرف كند جلوگيري مي نمايد و مشغول اين قبيل عبادات مي شود.